Wat is de contextuele benadering?

De mens in zijn context

De contextuele benadering gaat ervan uit dat je niet los te zien bent van de mensen om je heen. Je bent gevormd door je ouders, je familie, de relaties die je aanging en de gebeurtenissen die je meemaakte. Wat nu een klacht is, moeheid, somberheid of steeds weer botsen in een relatie, krijgt vaak pas betekenis als je die achtergrond erbij betrekt.

De benadering is ontwikkeld door de Hongaars-Amerikaanse psychiater Ivan Boszormenyi-Nagy. Hij bracht iets binnen in de hulpverlening dat daarvoor weinig aandacht kreeg: rechtvaardigheid en vertrouwen tussen mensen. In Nederland is zijn gedachtegoed verder uitgewerkt, onder meer door Jaap van der Meiden, en toegepast in zorg, onderwijs en sociaal werk.

Contextueel werken betekent dus niet dat je verleden bepaalt wie je bent. Het betekent dat je gaat zien wat je meekreeg, wat je draagt en waar je zelf iets in kunt kiezen.

De vier dimensies

Om een situatie in beeld te brengen, wordt binnen de contextuele benadering gekeken naar vier lagen. Ze staan niet los van elkaar, maar helpen om te ordenen wat er speelt.

• Feiten: wat er objectief gebeurd is, zoals ziekte, overlijden, een scheiding, verhuizingen of de plek die je in het gezin had.
• Psychologie: je binnenwereld, je gevoelens, gedachten en manier van omgaan met spanning.
• Interactie: de patronen tussen mensen, hoe jullie praten, zwijgen, ruzie maken of elkaar mijden.
• Relationele ethiek: de balans van geven en nemen, en de vraag of er recht is gedaan aan wat jij gaf en nodig had.

Relationele ethiek: geven en nemen

De vierde dimensie is de kern van het contextuele denken, en tegelijk de laag die in andere vormen van hulp vaak onbesproken blijft. Relationele ethiek gaat over de balans tussen wat je geeft aan anderen en wat je terugkrijgt. Niet als boekhouding, maar als gevoel: word ik gezien in wat ik doe en draag?

Wanneer die balans langdurig scheef staat, merk je dat vaak indirect. Je blijft zorgen voor anderen en raakt uitgeput. Je wordt snel boos zonder te weten waarom. Of je vertrouwt mensen niet meer helemaal, ook niet wie het goed met je voorhebben.

Erkenning is hier het belangrijkste woord. Als iemand hardop benoemt wat jij gedragen hebt, komt er vaak iets in beweging. Niet omdat het verleden verandert, maar omdat je er niet langer alleen mee bent.

Loyaliteit en meerzijdige partijdigheid

Loyaliteit is in de contextuele benadering geen keuze, maar een gegeven. De band met je ouders is onverbrekelijk, ook als het contact moeizaam is of verbroken. Dat heet existentiële loyaliteit. Daarnaast bestaat verworven loyaliteit: de trouw die je opbouwt naar een partner, vrienden of collega's, op grond van wat je samen meemaakte.

Die twee kunnen botsen. Wie thuis vroeg leerde het gezin overeind te houden, vindt het later lastig om grenzen te stellen aan een werkgever of partner. Niet uit zwakte, maar uit trouw aan iets ouds. Als dat zichtbaar wordt, wordt gedrag vaak begrijpelijk in plaats van verwijtbaar.

Meerzijdige partijdigheid betekent dat ik als therapeut niet één partij gelijk geef. Ik probeer ieder betrokken mens in beeld te krijgen, ook wie niet in de kamer zit. Dat is geen neutraliteit; het is aandacht hebben voor meerdere kanten tegelijk.

Patronen die generaties doorwerken

Onrecht dat nooit erkend is, verdwijnt niet vanzelf. Het wordt vaak doorgegeven, meestal zonder dat iemand dat wil. In het contextuele denken heet dat de roulerende rekening. Een ouder die zelf weinig veiligheid kreeg, kan die moeilijk geven, en presenteert de rekening onbedoeld aan een volgende generatie.

Zulke patronen zichtbaar maken is niet hetzelfde als ouders de schuld geven. Het gaat juist om allebei: erkennen wat er misging én zien wat er wél gegeven kon worden, binnen de mogelijkheden die er waren. Die dubbele blik maakt ruimte om zelf te kiezen wat je voortzet en wat je anders wilt doen.

Hoe ik hiermee werk

In mijn praktijk in Zwolle begin ik meestal bij wat jij nu merkt: de vermoeidheid, de terugkerende ruzie, het gevoel dat je jezelf kwijt bent. Van daaruit kijken we samen naar de context. Soms teken ik een genogram, een schema van je familie over meerdere generaties. Vaak worden daarin verbanden zichtbaar die je zelf nooit zo bekeken had.

Verder werk ik met vragen die vertragen. Wat gaf je, en aan wie? Wat had je nodig en kreeg je niet? Wie zou het kunnen zien? Dat vraagt tijd, en het is geen snelle oplossing. Wel een manier om herstel te zoeken dat verder gaat dan het dempen van klachten.

De contextuele benadering gebruik ik ook in supervisie en intervisie met professionals in zorg en sociaal werk, en in mijn werk als docent aan de opleiding Social Work. Twijfel je of dit bij je past? In een gratis kennismakingsgesprek kijken we samen of therapie, coaching of iets anders passend is.